Thursday, September 29, 2005

* Ti Pudno A Literary Criticisms: Saan A Komentario.


Literary Criticisms...Arte... Bias... Fallacies!
(Pure Literary Theory)
ni John B. Buhay

Iti maysa a literary study a naaramid ditoy Nueva Vizcaya, adda maysa a mannurat a pinagadalanmi ti maysa a sinuratna. Adu ti nangbabalaw kadagiti saan a napintas a pasetna. Nagakit ti nakem ti mannurat. "Kunam kay la nalaing," kinunkunana kano idi nagawid. Naupay a nagsurat.

Ditoy Pilipinas, nangruna kadatayo nga Ilokano, ditay ammo ti kayat a sawen ti "literary criticisms." Gapu ta ditay ammo, isu nga awan ti makuna kadatayo a "literary critic." Ammotayo ti mangpadayaw ken mangbabalaw iti maysa a sinurat - sarita wenno daniw - ngem saan a kasta ti makuna a kritisismo. Adu a kritisismo ti nabasami manipud kadagiti mannurat nga Ilokano. Ngem awan pay nabasami a nangsurot iti "standard" ti literary criticisms. Kritikarenda dagiti pinilida a teksto segun iti ammoda kas mannurat. Dakkel a biddut daytoy! Apay ta kunami daytoy? Wen, ta awan nalawag a "literary theory" nga aramatenda.

"Literary Criticisms is the critical analysis of a written text through a certain literary theory," kuna ni Steinkraus. Kasta met laeng ti kuna dagiti nagkaadu a libro ti literary criticisms. Iti kritisismo, daydiay "teoria" ti agsao, saan a daydiay kritiko. Ta no awan ti teoria nga aramaten ti kritiko, aramatenna ngarud ti "bukodna" a panagraman. No aramatenna ti bukodna a panirigan, aglalaok ti agserbi a "basis" ti kritisismona. No kasta, saanen a literary criticisms dayta no di ket "commentary."

Ti maysa a mannurat, mabalin a nalaing nga agsurat. Ngem dina kayat a sawen a nalaing iti literary criticisms. Nagduma a paglaingan ti panagsurat ken kritisismo. Kadagiti pasalip ti Literatura Ilokana, saan koma nga aghurado dagiti premiado a mannurat no awan pamalatpatanda iti literary criticisms tapno awan "bias" a mapasamak kadagiti makisalip. Apay a nagduduma ken nagaaddayo dagiti rankingsda? Numero uno iti maysa, kutit iti sabali? Nakalawlawag ti rason: awan ammoda iti literary criticisms. No adda koma ammoda iti literary theories ken criticisms, agpapada ti rankingsda - no adda man diperensia, asideg laeng, ta adda "teoria" nga isu ti sursurotenda.

Maikadua a parikut, uray dagiti agpaspasalip ket "nakurang" ti ammoda. Limitaranda koma ti klase ti sarita a pagsasalipan, saan laeng nga iti rukod ken topiko. Kasano rukoden ti hurado ti napintas a formal story iti ideological story? Agsabali ti criteria dagitoy iti literary criticisms! Kasla damdagem no ania ti naim-imas, pinakbet wenno inabraw. Sabali ti panagluto iti pinakbet - sabali iti inabraw. Kapilitan nga agdepende iti "panagraman." No pinakbet ti insalipmo ket pinakbet met ti kaimasan a sidaen ti ahurado, nagasatka.
Kadagiti pasalip, saan a marukod ti arte babaen ti "bukod a panagraman." Idiay Zurichl, adda maysa a pasalip iti kabaruanan a panagdaniw: Postmodern Poetry Writing Contest. Naglawag. Salip iti posmodernismo a daniw. No makisalipka, ammomon no ania ti pagsasalipan. Namnamaem metten a dagiti mabigbig a kritiko iti posmodernismo dagiti agserbi a hurado - saan a batsa mannaniw. Ania a literary theory ti aramaten dagiti hurado? Siempre, dagiti "marka" ti posmodernismo: saan a klasikal - saan a moderno.

Ngem adda nangpadas iti kastoy nga Ilokano! Daytoy daydiay "Salip Ti Avant-Garde A Daniw Iti Iluko" ni Poet Laureate Godofredo S. Reyes idi 1995-1999. Nalawag: Avant-gardismo ti pagrukpodan. Kalpasan dagidi pasalip, kiununa ni Apo Reynaldo Duque: Awan ti avant-garde kadagiti amin a naisalip. Pudno. Ditoy a narukod ti abilidad dagiti mannaniw nga Ilokano no ammoda met laeng ti "literary theory" wenno saan.
Narigrigat ti agadal iti literary criticisms ngem iti panagsurat. Ngem nalaka laeng ti "agkomentario" kas ar-aramiden dagiti dadduma a mannurat. Saan met a dakes ti "agkomentario" ta presentasion laeng met daytoy ti maysa a bukod a panirigan nga agbatay iti adu a pagbasaran. Laeng, laglagipenna koma a no agkometario, saan a literar critic no di ket commentator.

Kasano a mailasin ti komentario ken literary criticisms? Iti Philosophy Of Arts ni L. Schneider, kunana: When one involves the purpose of the artist, he is not a good critic...Ngarud, umuna, tapno makuna a nalaingka a kritiko, ken ammom ti basic literary theory, "dimo iramraman ti autor." Ti saludsod, " ania ti arte ti adda nga ikut diay daniw?" Saan nga, "ania ti kayat a sawen diay autor?" Adun ti nabasami a kritisismo nga ibibiangda ti autor.

Maikadua, iti Literary Critics Today, ni D. Stevens, kunana: I have an observation with our literary critics today. They talk so much on the content... the ideology and message of the text, instead of its form as a work of art...
Ti arte, saan a saritaan iti moralidad wenno ideolohia. Kadagiti agdama a pasalip iti Literatura Ilokana, no nalag-an ti sermon wenno ideolohia ti isalipmo, maabak. Salip iti moralidad, saan nga arte. Adda maysa a nakisalip, nabasami ti saritana: pilosopia ti being and nothingness ni F.Nietzche ti linaonna. Siempre, sarita ti makaupay nga eksistensialismo ti tao ti estoria. Naabak. Kuna ti maysa a hurado, "Nagpintas ti urnos ti estoria. Ngem ti kinaawan namnama ti tao ditoy a lubong ti mensahena. Saan a napintas!. Kasta ti kunami nga awan ammona iti literary criticisms. Agbatay iti bukodna a pilosopia - kagurana ti Nietzchean existentialism. Wenno ibasarna iti kadaanan a dogma ti kultura a dakes ti awan namnamana a tao. Wenno iti pilosopia ti simbaan a natay ni Kristo tapno adda namnama ti tao. Kayatna a sawen, sapulen dayta a hurado ti sarita a mangipakita nga "adda namnama ti tao" tapno mapapigsa met ti namnamana nga agbiag? Saannan a rukoden ti estetika ti sarita a naisalip segun iti pilosopia ti arte no di ket iti moralidad. Kastoy a "bias" ti mapaspasamak kadagiti pasalip. Saanen a prinsipio ti "literary criticisms" ti impakatna no di ket "bukodna a kapanunotan." Emphatic fallacy, kunada. Iti piksion, ti arte ti saritaan, saan a moralidad. #

1 Comments:

At 5:18 AM, Blogger Ar Jay Castro Villanueva said...

I really really have the diificulty in litarary criticism. I do not know how to make one.

 

Post a Comment

<< Home


Powered by Blogger