Saturday, October 01, 2005

* Agsurattayo Iti Dada: Dada? Dada? Dadael?

Agsurattayo Iti Dada A Daniw

(The Valley Journal - September 13-19, 1005)
The Editor's Side ni John B. Buhay

Maysaka a mannaniw? Ammom no ania ti Dada? No maysaka a mannaniw nga addaan maymaysa nga estilo ti panagdaniw, dimo la ketdi nadaldalapus daytoy a balikas. Awan pay ammomi (nalabit addan) nga Ilokano a mannaniw nga agsursurat iti dadaistiko a daniw. Narigat a suraten. Wenno dida kayat a suraten. Wenno dida ammo a suraten.

Patienmi a kaadduan a mannaniw nga Ilokano ket nangrugi iti tradisional a poesia. Kas kuna da Apo Reynaldo Duque, Jimmy Agpalo Jr. ken Roy Aragon (iti blogda iti internet) : un-unnoy, sakit ti nakem, ideolohia, wenno relihion, dagiti daniw ni Ilokano. No ti daniwmo ket peksa ti sakit ti nakem, ayat, pammati, ideolohia, maysaka a tradisional a mannaniw. Makauman dagiti daniw a kakastoy. Adu unayen ti mabasa a kasta. Nakadidillaw a saan a nakaagpang dagiti Ilokano a mannaniw mainaig iti sistema ti posmodernismo a panagdaniw.

Ania ti parikut?

Dua ti dakamatenmi ditoy: Umuna, tradisional laeng ti ammotayo a kita ti daniw. Maikadua, ditay ammo a tagipintasen dagiti daniw a ditay nairuam. Agsursurattayo iti daniw a humanismo, napnuan ideolohia, teolohia, expresionismo, ket dagita laeng ti ammotayo a linaon ti daniw. Nagbalin dagita a dogma iti naunday ebolusion ti daniwtayo.Kasta ti panagdaniw a kanonisado dagiti lallakay ti Literatura Ilokana. Dagiti naipadron kadagiti daniw-Amerikano ken Europeo, kas kuna ni Apo Reynaldo Duque. Kasta met laeng ti ayus (trend) dagiti adu nga agdadamo a mannaniw nga Ilokano ita. Daytoy a dogma ti kayat a buraken ni Dr. Ariel S. Agcaoili idi kinunana iti lektiurna idi 1995: "Kabusor la ketdi dagiti didiosen a mannaniw dagiti agtutubo a mangbugiaw kadakuada iti templo ti Literatura Ilokana."

Ti maikadua a parikut, no adda mailaw-an a makasurat kadagiti daniw a di nairuam dagiti readers, asino ti mangipablaak? No maipablaak, asino ti mangtagipintas? Dayta ti kadakkelan a parikut dagiti agtutubo a repormador iti daniw iti agdama a panawen. Malaksid nga awan agsursurat iti eksperimental a daniw, awan pay mangipablaak. Ken awan mayat a mangbasa. Naigamertayo kadagiti tradisional a panagraman iti daniw. No ania ti ingsangpet dagiti Amerikano ken Europeo, isu ti inkawestayo. Ditay unay kayat ti daniw-Intsik. Ken awan met orihinal a daniw-Iluko. Kunami idi no bukodtayo ti "daniw parparaangan" ngem nabayagen nga adda kasta idiay India.

Kaano ngarud a lumawa ti ammotayo mainaig iti daniw? Mabalin itan. Ipablaak ti Valley Journal dagiti daniw a "napadpadas" a naramanenan kadagiti naidumduma a poetic devices. Uray iti Salinong ni Apo Nole Lansangan, ipablaakna kano met dagiti eksperimental a daniw, no adda. Uray "pangit" ti panagkita dagiti saan a nairuam. Kuna ti maysa nga adalanmi: awan met kakasta nga ipablaak ti Valley Journal. Kunami: wen, ta awan met agsursurat. Pasig a tradisional dagiti maawatmi. Ket uray dakami, dikami met asi-asi a makasurat. Ngem ammomi bassit a kitaen ( ta inadalmi met bassit ti poetry iti akademia). Isu a ti kunami, adda latta koma dagiti agtutubo a mannaniw nga agsukisok a kanayon mainaig iti panagdur-as ti daniw-Iluko.

Saan met a nasken nga orihinal wenno avant-garde dagiti putarentayo a daniw. Kayatmi laeng a "saan" koman a kas kadagiti sigud a mabasbasatayo. Apay a ditay agsurat iti daniw-Intsik nga addan yin & yang a sistema. Wenno moderno a transendentalismo wenno mistisismo, kas inrugi ni Apo Juan SP. Hidalgo Jr. Wenno uray gagangay a tema, no la ketdi Kyrielle, Palindrome, Concrete Poetry, wenno Quantum, dagitoy. Adu a kita ti panagdaniw a di pay rimrimmuar iti Literatura Ilokana.

Ngem ti maysa kadagiti kayatmi koma nga agbiag ditoy Valley Journal ket Dada wenno Surreal. Ngem awan ti makasurat iti kastoy. Awan met panawenmi. Isu nga ilawagmi la bassit ditoy ti makunkuna a dadaismo iti daniw para kadagiti mayat a mangsursuro iti daytoy. Rinugian da Louis Aragon, Andre Breton, Jean Arp, ken Tristan Tzara iti Zurich idi apagtapog ti 1920’s. Iti panagkitami, isuda ti pudno a "rebolusionario" iti pakasaritaan iti arte. Amin a pundasion ti pilosopia ti arte ket binusorda aglalo iti lubong ti eskultura ken panagpinta (paintings). Isu a kuna ni Robert Moore, "dadaism is the evil in the paradise of art." Ta pudno a busoren dagiti dadaista ti makunkuna nga arte. Anti-art, kunada. Ania ti rasonda? Kastoy ti pilosopiada: awan ti makuna a napintas no saan a maiparang dagiti saan a napintas. Paradoxical. Ngem adda kinapudnona. Kasano nga ammom ti kinapuraw ti puraw no dimo idilig iti kinangisit ti nangisit? Ti nangisit ti mangipakaammo no ania ti puraw. Kasano a makita ti kinapintas dagiti naurnos no dika iparang ti saan a naurnos? Kinapudnona, ti saan a napintas ti pagbatbatayan ti tao - isu ti mangiparang no ania ti napintas, wenno pudno nga arte. Nariribuk dagiti adalan ti arte idi panawenda. Ta adda kinapudno dagiti manifestoda. Ket adu ti simmurot kadakuada. Isuna laeng ta inurnosda dagiti trabahoda: nangruarda kadagiti adu a gapuananda a di maawatan dagiti tradisional idi a panawen isu a naawaganda iti Surrealista.

Nangiruarda kadagiti daniw nga adayo iti realidad, kasla tagtagainep, kasla balikas ti al-alia, berso dagiti di katatawan ken mangmangkik, ken dida pakibiangan no ania a sukog (form) ti daniw ti ar-aramatenda. Rimmangpaya ti Surrealismo iti sangalubongan aglalo iti lubong ti panagpinta (paintings). Adu a pintor a Pilipino ti surrealista ita a panawen. Iti daniw, dimi ammo. Pagarupenmi a gapu ta saan nga arte ti nakaiturongan ti atension ni Pilipino no di ketdi politika ken ekonomia. No saan a pagkuartaan, awan mangikankano. Ket uray dagiti mannaniw nga Ilokano, awan panawenda nga agsukisok. Agsuratda lattan no ania ti sigud nga estilo ti panagdaniw a nairuam dagiti agbasa. Ti nasken, adda masuratda ket maawaganda iti "mannurat" wenno "mannaniw." Pudno a bassit ti panawentayo iti arte. Ta uray dagiti adu a mannaniw nga Ilokano iti agdama ket politika metten ti atensionda. Kaano ngarud a maiyagpangtayo ti bukodtayo a literatura? Panawen laengen ti makaibaga.*

3 Comments:

At 10:11 AM, Blogger Lorenzo G. Tabin said...

adda ti komentomi iti 'siak daytoy, inramanko ida'.

 
At 9:33 AM, Blogger No Hassle Loans said...

Hey nice blog. I need some info on Payday Loans or a Cash Advance .. I found this site to be very helpful Advance Til Payday

 
At 4:22 PM, Blogger No Hassle Loans said...

Have you tried Phentramine or Hoodia Diet Pills? They have a good selection here Hoodia Weightloss Pills

 

Post a Comment

<< Home


Powered by Blogger