Friday, September 30, 2005

* Siak Daytoy, Inramanko Ida..





Iti ngato, ni Juan S.P. Hidalgo Jr, ket iti babaenna, makitanak...Sansanuong a nakiabay ken Dr. Ariel S. Agcaoili iti UP Diliman, Q.C. ngem adda kanon idiay US. Naala daytoy idiay Resort ni Apo Jose Bragado, Santa, Ilocos, Sur - circa 2000.

Thursday, September 29, 2005

* Ti Pudno A Literary Criticisms: Saan A Komentario.


Literary Criticisms...Arte... Bias... Fallacies!
(Pure Literary Theory)
ni John B. Buhay

Iti maysa a literary study a naaramid ditoy Nueva Vizcaya, adda maysa a mannurat a pinagadalanmi ti maysa a sinuratna. Adu ti nangbabalaw kadagiti saan a napintas a pasetna. Nagakit ti nakem ti mannurat. "Kunam kay la nalaing," kinunkunana kano idi nagawid. Naupay a nagsurat.

Ditoy Pilipinas, nangruna kadatayo nga Ilokano, ditay ammo ti kayat a sawen ti "literary criticisms." Gapu ta ditay ammo, isu nga awan ti makuna kadatayo a "literary critic." Ammotayo ti mangpadayaw ken mangbabalaw iti maysa a sinurat - sarita wenno daniw - ngem saan a kasta ti makuna a kritisismo. Adu a kritisismo ti nabasami manipud kadagiti mannurat nga Ilokano. Ngem awan pay nabasami a nangsurot iti "standard" ti literary criticisms. Kritikarenda dagiti pinilida a teksto segun iti ammoda kas mannurat. Dakkel a biddut daytoy! Apay ta kunami daytoy? Wen, ta awan nalawag a "literary theory" nga aramatenda.

"Literary Criticisms is the critical analysis of a written text through a certain literary theory," kuna ni Steinkraus. Kasta met laeng ti kuna dagiti nagkaadu a libro ti literary criticisms. Iti kritisismo, daydiay "teoria" ti agsao, saan a daydiay kritiko. Ta no awan ti teoria nga aramaten ti kritiko, aramatenna ngarud ti "bukodna" a panagraman. No aramatenna ti bukodna a panirigan, aglalaok ti agserbi a "basis" ti kritisismona. No kasta, saanen a literary criticisms dayta no di ket "commentary."

Ti maysa a mannurat, mabalin a nalaing nga agsurat. Ngem dina kayat a sawen a nalaing iti literary criticisms. Nagduma a paglaingan ti panagsurat ken kritisismo. Kadagiti pasalip ti Literatura Ilokana, saan koma nga aghurado dagiti premiado a mannurat no awan pamalatpatanda iti literary criticisms tapno awan "bias" a mapasamak kadagiti makisalip. Apay a nagduduma ken nagaaddayo dagiti rankingsda? Numero uno iti maysa, kutit iti sabali? Nakalawlawag ti rason: awan ammoda iti literary criticisms. No adda koma ammoda iti literary theories ken criticisms, agpapada ti rankingsda - no adda man diperensia, asideg laeng, ta adda "teoria" nga isu ti sursurotenda.

Maikadua a parikut, uray dagiti agpaspasalip ket "nakurang" ti ammoda. Limitaranda koma ti klase ti sarita a pagsasalipan, saan laeng nga iti rukod ken topiko. Kasano rukoden ti hurado ti napintas a formal story iti ideological story? Agsabali ti criteria dagitoy iti literary criticisms! Kasla damdagem no ania ti naim-imas, pinakbet wenno inabraw. Sabali ti panagluto iti pinakbet - sabali iti inabraw. Kapilitan nga agdepende iti "panagraman." No pinakbet ti insalipmo ket pinakbet met ti kaimasan a sidaen ti ahurado, nagasatka.
Kadagiti pasalip, saan a marukod ti arte babaen ti "bukod a panagraman." Idiay Zurichl, adda maysa a pasalip iti kabaruanan a panagdaniw: Postmodern Poetry Writing Contest. Naglawag. Salip iti posmodernismo a daniw. No makisalipka, ammomon no ania ti pagsasalipan. Namnamaem metten a dagiti mabigbig a kritiko iti posmodernismo dagiti agserbi a hurado - saan a batsa mannaniw. Ania a literary theory ti aramaten dagiti hurado? Siempre, dagiti "marka" ti posmodernismo: saan a klasikal - saan a moderno.

Ngem adda nangpadas iti kastoy nga Ilokano! Daytoy daydiay "Salip Ti Avant-Garde A Daniw Iti Iluko" ni Poet Laureate Godofredo S. Reyes idi 1995-1999. Nalawag: Avant-gardismo ti pagrukpodan. Kalpasan dagidi pasalip, kiununa ni Apo Reynaldo Duque: Awan ti avant-garde kadagiti amin a naisalip. Pudno. Ditoy a narukod ti abilidad dagiti mannaniw nga Ilokano no ammoda met laeng ti "literary theory" wenno saan.
Narigrigat ti agadal iti literary criticisms ngem iti panagsurat. Ngem nalaka laeng ti "agkomentario" kas ar-aramiden dagiti dadduma a mannurat. Saan met a dakes ti "agkomentario" ta presentasion laeng met daytoy ti maysa a bukod a panirigan nga agbatay iti adu a pagbasaran. Laeng, laglagipenna koma a no agkometario, saan a literar critic no di ket commentator.

Kasano a mailasin ti komentario ken literary criticisms? Iti Philosophy Of Arts ni L. Schneider, kunana: When one involves the purpose of the artist, he is not a good critic...Ngarud, umuna, tapno makuna a nalaingka a kritiko, ken ammom ti basic literary theory, "dimo iramraman ti autor." Ti saludsod, " ania ti arte ti adda nga ikut diay daniw?" Saan nga, "ania ti kayat a sawen diay autor?" Adun ti nabasami a kritisismo nga ibibiangda ti autor.

Maikadua, iti Literary Critics Today, ni D. Stevens, kunana: I have an observation with our literary critics today. They talk so much on the content... the ideology and message of the text, instead of its form as a work of art...
Ti arte, saan a saritaan iti moralidad wenno ideolohia. Kadagiti agdama a pasalip iti Literatura Ilokana, no nalag-an ti sermon wenno ideolohia ti isalipmo, maabak. Salip iti moralidad, saan nga arte. Adda maysa a nakisalip, nabasami ti saritana: pilosopia ti being and nothingness ni F.Nietzche ti linaonna. Siempre, sarita ti makaupay nga eksistensialismo ti tao ti estoria. Naabak. Kuna ti maysa a hurado, "Nagpintas ti urnos ti estoria. Ngem ti kinaawan namnama ti tao ditoy a lubong ti mensahena. Saan a napintas!. Kasta ti kunami nga awan ammona iti literary criticisms. Agbatay iti bukodna a pilosopia - kagurana ti Nietzchean existentialism. Wenno ibasarna iti kadaanan a dogma ti kultura a dakes ti awan namnamana a tao. Wenno iti pilosopia ti simbaan a natay ni Kristo tapno adda namnama ti tao. Kayatna a sawen, sapulen dayta a hurado ti sarita a mangipakita nga "adda namnama ti tao" tapno mapapigsa met ti namnamana nga agbiag? Saannan a rukoden ti estetika ti sarita a naisalip segun iti pilosopia ti arte no di ket iti moralidad. Kastoy a "bias" ti mapaspasamak kadagiti pasalip. Saanen a prinsipio ti "literary criticisms" ti impakatna no di ket "bukodna a kapanunotan." Emphatic fallacy, kunada. Iti piksion, ti arte ti saritaan, saan a moralidad. #

Monday, September 12, 2005

* Kritisismo-Literatura: Arte Ti Caesura Iti Daniw Ni L. D. Martin


Ti Arte Ti Caesura Iti "ti, dagiti" ni L.D. Martin:
Manipud Iti Estraktural A Panirigan
ni John B. Buhay


Narigat ti agkritikar iti daniw. Saan a basta-basta. Maamakkami. Saan laeng a gapu ta bassit ti panawen ngem kasapulan ti adu a sukisok. Ngem tapno maipaayantayo ti kiddaw ni Apo Martin, limitarantayo laeng ti pagrikusan ti kritisismo. Paruarenmi ditoy ti "bassit laeng" nga iparparang ti porma ("form" ken ti pakainaiganna iti linaonna (content, no adda, ti daniwna a napauluan iti "ti, dagiti" manipud iti "estraktural" a panirigan.
Iyunay-unaymi kadagiti agbasa, nga "estraktural-analisis" ti teoria nga aramatenmi iti daytoy a kritisismo. Awan pay ti ammomi a "bukodmi a panirigan" iti literary criticism isu nga agaramatkami iti maysa kadagiti moderno a teoria iti world literature.Ania ti formal structuralism?

Pinatanor dagiti Ruso: Jan Mukarobsky, Roman Jacobson, Plotnisky, etc. Moderno a literary theory. Kasungani ti humanismo, symbolismo, realismo, nangruna kadagiti Marxismo. Awan maitulong dagiti structural formalist iti politika wenno sosial a parikut ti pagilian. Ngem isuda ti nangipreserba iti makunkuna nga "arte" iti literatura. Pangarigan, iti daniw, saan koma a masurat a pangkondenar iti dakes a gobierno ta mapukawna ti kina-artena kas literary art. Ta no kasta, awanton ti makuna "poetic art" ket "ideolohia" laengen ti makita iti daniw. No agsuratka, iparangmo ti arte, saan nga ideolohia, kunada. Dakkel a kontrobersia daytoy agingga ita. Ditoy a nakondenar ni Jose Villa a nangirugi ditoy Pilipinas. Ngem saan a daytoy ti isyumi ditoy. Iparangmi laeng tapno nalawag ti lugar ti structural formlism nga isu ti aramatenmi ditoy iti kritisismo. Agdadamokami a kritiko ket awan pay nabukelmi a bukodmi a panirigan iti kritisismo tapno isu koma ti aramatenmi. Bulodenmi pay laeng daytoy a teoria.

Ania Ti Pure Literary Criticism?

Saan a panangbabalaw wenno panangpadayaw iti maysa a sinurat kas negatibo a pannakaawat dagiti adu a mannurat nga Ilokano. Ti literary criticism ket isu ti panangiparang iti estetiko a kinaisu ti maysa a sinurat babaen ti maysa a teoria iti lubong ti kritikal nga analisis. Dagiti laeng balikas iti teksto ti pakibibianganna. Dina iramraman ti autor ken aniaman a panggepna. Gapu ta adda bukod a kaipapanan ti teksto a saan a kukua ti autor ken dagiti agbasa. Dayta ti pammati dagiti estrakturalista nga isu ti bulodenmi ditoy. Ulitenmi: bulodenmi laeng, saanmi a kukua. Ta amangan no musiigannakami dagiti lallakay a humanista wenno ideolihista, he-he.
Adtoy ti teksto:ti, kadagititikadagitita awan met ngamin uray maysa a mayat a mangilawlawag itiken no apay ngadagitoy ngatapno saan met koma ngadagiti siguden ngakadagiti padada ngaa makaawat met bassit itidagitia di mangpampanunot nga itiketlaeng met ngakadagiti

Kaasi pay ni Apo Martin.

Wen, ta iti formal structuralism, awan bibiangna iti panggep (purpose) ti autor. Awan ngarud bibiangmi iti kayat a sawen ni Apo Martin. Natay isuna iti uneg ti daniw. Natay ti kayat nga ipaawat ni Apo Martin. Ania ti sibibiag? Dagiti laeng estraktural nga arte dagiti balikas. "Art for art sake," kunada. Arte laeng ti isyu, awanen. Saan a ti autor; saan a dagiti agbasa; saan a tattao. Kadagiti estrakturalista, awan ti makunkuna a mensahe wenno idelohia iti aniaman a daniw. Saan a paset ti teksto ti autor ken readers ta tattao dagitoy, saanda a teksto. Manen, musiigannakami dagiti humanista iti daytoy. Baanyo, ta inton sumaruno, kritikarenmi daytoy met laeng a daniw manipud iti humanistic theory, no kabaelanmi. Palubosannakami pay laeng iti structural formalism, bareng ammomi nga aramaten daytoy.

Gapu ta estraktural ti panirigan a maaramat ditoy, ideklarami nga umuna a "natay" ti autor iti uneg ti daniw. Saan a bigbigen ti estrakturalismo ti aniaman a kayat a sawen ni Apo Martin; patienna nga addan bukod a kaipapanan dagiti balikas iti teskto sakbay pay a naipasngay ni Apo Martin. Idi pinagtitipon ni Apo Martin dagitoy, dinan nakontrol ti kayatna a sawen. Saan a mabalin a tulbekan ti mannurat ti balikas. Apaman a naipablaak dagitoy napagtitipon a balikas ( Valley Journal- Marso 24-30, 2005) nagbalinen nga awan koneksionna iti autor - agtakderen iti bukodna a kaipapanan. Ti laeng teksto ti yan ti pudno a kaipapananna - sabali nga isyu ti kaipapanan kas kayat ti autor ken dagiti adu a kaipapanan kas maawatan ti adu nga agbasa (reader-response theory). Ngarud, bassit laeng ti pagrikusan ti estrakturalismo: ania a kinapintas-kinalaad ti maipaay ti teksto segun iti pannakaurnos dagiti balikas? Ania ti kaipapanan ti urnos dagiti balikas iti autor a nangurnos kenkuana? Iti estrakturalismo, adda mensahe ti urnos dagiti balikas ti daniw iti autor a nangsurat kenkuana; saan a ti autor ti adda mensahena. Ti daniw ti agsasao iti autor ken kadagiti mangbasa kenkuana. Iti ababa a sao, "adda iti mismo a teksto ti pudno a kaipapanan ti daniw" ; awan iti autor, awan kadagiti agbasbasa, awan uray kadagiti eskolar iti literary criticisms. Ngarud, aniaman nga iparang ti estraktural a panirigan, dayta ti kaipapananna segun iti estrakturalismo ket dina mabalin, ni kaanoman, a tagikuaen ti bukod a kaipapanan ti daniw.Nagrurugpon A Caesura

Ti caesura isu ti kellaat a panagpugsat ti ayus ti pannakaibalikas ti maysa a linia dagiti balikas wenno senial (sign) iti uneg ti teksto. Ti senial (sign), iti estrakturalismo, isu dagiti ramen iti daniw a balikas (word) ken saan a balikas. Mairaman ditoy dagiti blanko nga espasio segun ti sasaaddenna iti rabaw ti blanko a papel. Ngarud, adda kaipapanan ti daniw iti amin nga estrakturana iti nakaisuratanna a papel. Kunada a ni Archibald Macleish ti nangrugi nga agaramat iti caesura iti daniw.

Ti paulo: Ti "ti" ken "dagiti" kas noun determiners iti gramaria, ket nagsina babaen iti comma. Gapu ta paulo, dayta ti pakabuklan ti daniw: maysa a singgular word ken maysa a plural word. Daytoy ti binary oppositions, iti uneg ti daniw segun iti linguistic structurena, kas kuna ni Barthes. Gapu ta awan ti makuna a transcendental maeaning, pettat wenno awan ngarud ti ipapaawat daytoy a paset. Di makatakder iti aniaman a transendental (transcendental) a kaipapanan ti maysa wenno a binary line/s. Ngarud, ti laeng sasaadenna kas balikas wenno senial ti pagtaudan ti kaipapananna segun ti panagsaadna iti sibubukel a teksto. Caesura amin a linia iti daytoy a teksto a nakaiyubonan dagiti dua a balikas iti paulo; awan urnos ti dila a mangbasa. Kakoponia (cacophony) ti ponema (phoneme) tunggal caesura. No kakoponia, kayatna a sawen, nairanta a "di napintas" a denggen ti lapayag no maibasa. Awan simponia (symphony) iti vertical paradigm daytoy. Ngem adda met kaipapananna dayta iti tunggal morpema (morpheme) a naisangal iti tunggal caesura. No apay a kasta dagiti linia, wen, ta masapul nga itakderda ti paulo. Yanna ti estraktural nga arte ditoy? Ti laeng impresionistiko (impresionistic) a panagsaad dagiti binary words ken nihilistiko (nihilistic) structuration dagiti dua a major signs tapno saan a maisaad ti mangbasa kenkuana ti dilana iti pannakaiyurnos dagitoy. Aniaman nga epekto dagita a caesura, isu dayta ti umuna a mabalin nga arte a kayatna nga ikugsol iti mangbasa kenkuana.Nihilismo-A-Saan. Iti postmodernismo nga estrakturalismo, adda met arte iti kinaawan-urnos (chaotic structure). Kasano a napintas ti awanan-urnos? Saan a mabalin daytoy iti tradisional a romantisismo (romanticism) wenno humanismo (humanism) kadagiti classical a closed wenno fixed metrical form poetry, Shakespearean ken Spenserian man. Nairanta nga awan-urnos tapno awan ti kayatna a sawen no di laeng ti epektona iti mangbasa. Wen, ta liberal ti estrakturalismo no mainaig iti porma. Ania ti epekto dagiti allomorpia (allomorphs) ken dagiti nakusel nga aliterasion (alliterations) iti daytoy a teksto? Awan no di laeng bisual-poesia (visual poesy) nga impresion tapno agpanunot ti mangbasa iti nauneg ket agbanag a maduktalanna nga "awan" ti naurnos a phraseal essence dagiti linia. No dakes ti epektona, dayta ti artena. Apay arte kadi ti kinadakes ti urnos? Saan. Ngem adda dayta tapno maidilig iti naurnos. Ti buya, wenno arte, a mangipakita iti kinapintas ti puraw isu ti kinangisit ti nangisit. Daytoy ti gapuna a kasapulan ti linguistic analysis babaen ti binary oppositions tapno agdakiwas ti teksto iti amin a kaipapanan a kayatna. Adda ngarud kaipapanan dagiti numerikal (numerical) a balikas a "maysa" ken "bassit" iti uneg ti teksto? Apay a nairaman dagita? Saan met a dada dagitoy ta awan met ti surreal wenno agsusungani a banag kadagiti balikas (words) wenno seniales (signs)? Isu a nakusel a nihilismo laeng.

Agpilit A Trioleta

No adda maulit iti mamitlo a balikas wenno linia iti uneg daytoy a teksto, makatakder koma a trioleta (triolet) - orihinal dagiti Pranses. Ngem iti daytoy a teksto, saan a metrical dagiti linia namitlo a naulit a linia gapu ta caesura amin dagitoy: ti "kadagiti" iti maikadua, maikasiam, ken ti maudi a linia. Dayta laeng ti nakadidillaw iti paradigmatiko (paradigmatic) nga estrakturana. Anaphoraic structure, kunada. Pannakaulit-ulit ti maysa a linia wenno balikas. Namitlo a nagparang ti "kadagiti" nga awan kayatna a sawen. Meaningless anaphora. Arte ti kinaawan. Ta adda itan ti makunkuna nga "art of nothingness" iti post-postmodernism.
No ania met ti kaipapanan ti nairanta wenno saan a nairanta a kinaawan ti proper noun, common noun, wenno pronoun, dayta ti artena. Ta saan nga amin a danum ken adda agbibiag. Ubbaw met ti kaipapanan dagiti espasio iti nagbabaetan dagiti linia - iti kinaatiddog ken iti relasionna daytoy iti paradigmatiko a pormana. Kawaw. Awan. Manen, arte ti kinaawan - no arte ti kasta, kadagiti Ilokano. Awan ti kayatna a sawen dagita nga estraktura no di nairanada laeng a kasta tapno agtakder a caesuraic ti estrakturana. Lalo a di makita ditoy ti estraktura ti villanelle, cinquain, wenno acrostic verse.

Iti sintagmatiko (syntagmatic) nga estrakturana, agwaywayas (independent) ti tunggal linia. No ania ti adda kadagitoy a balikas (word) ken seniales (signs), linguistiko (linguistic) ken saan (non-linguistic), isuda laeng ti pagtaudan ti kaipapanan. Ket awan kaipapanan ti tunggal linia iti sintaktiko a panangamiris malaksid iti arbitrari (arbitrary) a nakaisigudan tunggal balikas (word) ken senial (signs) nga uray pay awan daytoy a teksto. Daytoy ti kadadaksan nga estraktura daytoy a teksto maibusor iti simbolismo! Ania ti serbi ti panangbasam iti balikas a "ti" wenno "dagiti" no awan kayatda a sawen no di "ti" ken "dagiti" laeng kas conjunctions, no isu? Nasken nga adda relasionda kadagiti dadduma a balikas iti uneg ti teksto! Ngem awan, ta pasig ngarud a caesura tunggal pungto dagiti balikas? Kasano pay daytan? Ania nga arte ti makitam iti bimtak a panaderia no di laeng ti makasugkak a buya dagiti agkaiwara a paset dagiti elemento ti panaderia? Ngem no awan ti kasta, makita ngarud ita ti kasunganina - ti naurnos a panaderia? Arte ngata ti kasta? No saan nga arte ti kasasaad ti lubong idi maikapat nga aldaw ti pannakaparsuana, saan.

Tautolohia?

Naulit-ulit a siam a linia nga awanan kontekstual a kaipapanan. Naiminsiam nga isu-la-isu iti nagduduma a balikas. Tautolohikal ngarud. Gapu ta naulitda laeng iti nagduduma a grupo dagiti balikas ngem isu met laeng a nihilistiko ti maadaw kadagitoy.

Konklusion

Sumagmamano laeng mainaig iti estraktura ti naiparangmi ditoy. Limitado iti structural formalism nga analisis. Adu pay ti saan a naiparang. Pagarupenmi a di umdas dagiti aldaw ti panagbiagmi iti daytoy a lubong no itugawanmi a kritikaren daytoy a daniw manipud iti nagduduma a panirigan: historical approach, sociological approach, psychological approach, philosophical approach, realistic approach, humanistic approach, etc.
Saan nga maibus ti kayat a sawen ti maysa a daniw iti lubong ti literary criticism. No panggep ti maysa a kritiko nga ileppas iti maysa nga ultimo a kaipapanan, mapaay laeng. Kasta ti arte ti lirerary criticism. Awan patinggana a panangamiris iti artistiko a kakasaad ti maysa a sinurat. "Kastoy dayta," kuna ti maysa. "Saan! Ta kastoyne," kuna ti sabali. "Diyo ammo! Kastoy dayta!" kuna pay dagiti dadduma. "Siak ti nagsurat, daytoy ti kayatna a sawen," ikalintegan ti autor. "Dumngegkayo ta daytoy ti kayatna a sawen," ideklara dagiti eskolar ti literatura.
Ngem awan ti pudno kadakuada amin.

Yanna ngarud ti pudno a kaipapananna? Ti laeng mismo a daniw ti makaammo.No ania ti kunana, isu. Isu ti pudno. #

Copyright 2005: The Valley Journal Publications. Philippines.

Monday, September 05, 2005

* Ti Nangdadael Iti Kinabarok...

Panggepko idi ti agbalin a monghe... kas kadagiti Zealots iti Qumran, Red Sea, a binaybay-anda ti amin a pagayatan ti lasag... kas kadagiti swami ken guru iti India... a nasantuan ti bagbagida... dida agsida ti lasag... dida makidenna iti asinoman a babai... ta ipamaysami koma idi ti agadal kadagiti nasantuan a bambanag iti unos ti panagbiagmi... Ngem anian, kabagis... ta dimteng daytoy makitam iti ngato a dayag, ket nadadael amin nga arapaapko... Isu ni Emily Monggiho, ti ina dagiti dua a sagibok...


Powered by Blogger