Monday, October 10, 2005

* Daytoy Ti Kuribotmi, Kabagis...

Angkuan Kuribot Jr., apo, daytoy numo. Nabuniagan a John B. Buhay idi agtawen iti pito. Diak koma kayat dayta a nagan ngem awan ti naaramidak ta pili dayta 'tay padi a nangipaaruyot iti danum iti mugingko a diak idi ammo no ania dayta. Manipud idi, John kanon ti naganko. Napukawen diay Ani nga awag idi dagiti kakabsatko kaniak. Sal-it a padi! Insurotna ti naganko iti naganna ta imbag la kano a pakalaglagipanna. Nasublin idiay U.S. kalpasan a binuniagannak ket namak pay no malagipnak.

Pagyamanak laeng, ta uray natennebak iti adu a rigat, ket "guapoak" kano, kuna ni inangko, hehe. Mamatiak met ta uray diak agar-arem ket adda met dagitay dayag a napigket ti panagkitada kaniak.

Apay ta Kuribot?

Wen, ta dayta ti kasinginko. Ta sipud pay impultitnak ni inangko, ti Kuribot ti kangrunaan a banag iti panagsalog manipud iti nakaipasngayanmi a kabambantayan. Ammom ti langa ti Kuribot? No saanka a kameng ti pamilia ti napanglaw a mannalon, kas kadakami, dimo ammo ti langa ti Kuribot. Nagtimbukel a kasla sakupit a naaramid manipud kawayan. Ngem kadakami, gapu ta awan adu a kawayan iti kabakiran a lugarmi, way ti maaramat - daytay way a "getanggan" kas awagmi nga Ayangan - dadakkel a way daytoy. Sinallapid met laeng a way ti pannakasab-itanna a maiyabaday. "Hapeeng" ti awagmi iti way a kuribot. Ngem "kuribot" kunamin tapno maawatam, kabagis, ta saanka met nga Ayangan. Maiyabaday iti bukot ti kuribot. Ditoy kapatadan, pagkargaanda iti ruot a kanen ti baka wenno nuang. Ngem idiay Mt. Palali, paset ti Brgy. Bansing, a yanmi, kumpormi ti usar ti kuribot. Pagkargaan iti aglampay nga ubing no dina kayat ti sumang-at a magna, asin ken manteka, ken aminen nga aggapu iti ili, ngem kaadduanna nga aramaten dagiti mapan iti uma ken kabakiran. Idiay Bansing a bariomi, agkuribot uray dagiti babbai uray babbalasang.

Ti Kuribot ti nariingak a pangkargaan daydi tatang iti adu a sarsaranutna no aggapu iti uma wenno kaublagan: ubog, am-amsi, tokyong, okkapon, barangbang, hohholet, bungat’ banay, ag-agis, simbuy, ballogsit, ken dadduma pay nga aggapu iti kabakiran. Kuribot met ti pangkargaan daydi tatang iti masiluanna nga abuyo, banias, musang, alingo, ken nadumaduma a kita ti billit. Di makaisangpet iti kumpormi a pagbiag no awan ti Kuribot.

Idi agrakaben ti bukotmi, inruamnakami ni inangmi ( idi awanen daydi tatang ) iti Kuribot. Awanen ti adu a masaranut iti kabakiran idi kabaelanmin ti agkuribot. Inibus dagidi umad-adun nga agbakbakir - saranutenda amin uray di koma pay mabalin. Dagiti laengen bunga ti sayote, kamote, papaya, patani, kardis, ken natnateng nga imula ni inangmi ti maikarga. Dikami mabain nga agkuribot a mapan iti palengke. Awan pay makadanon a lugan sadiay. Magna amin a mapan agpalengke - dua oras laeng met ketdi a pagnaen, no awan rayuma wenno arthritismo.

Mamatika ngata, kabagis? Bassit a Kuribot ti inar-aramatmi a pangkargaan iti libro ken papelmi idi tumapogkami iti elementaria ta awan idi maigatang da nanangmi iti adu a plastik bag – walokami nga agkakabsat. Sumang-at, sumalog, Kuribot ti kasingin ti bukotmi. Ket ammomi pay laeng ti agsangal iti kuribot agingga kadagitoy.

Ita, babaen kadagidi a panagkurkuribot, nakaadaltayo met bassit iti eskuelaan. Adda met bugbugtong a diplomami a dimi pay naipa-laminate. Uray ita, no sumarungkarkami idiay bantay, agkuribotkami latta. Ta kaay-ayo ti bukotmi ti Kuribot. No mapankami agnaed idiay barrio, ta pasaray awan met trabahomi ditoy kapatadan, ikuribotmi dagiti libro ken sinuratmi a nai-Bannawag, Valley Journal, Liwayway, etc. Iramanmi metten dagitay paboritomi a libro iti panagsurat. Ken literary criticisms. Ta agbisinkami iti panagbasa no addakami idiay barrio. Ikargami iti Kuribot ti balonmi a bagas ken masida no mapankami sumarungkar kadagitay nagkasamekan nga uma a napanawanmin iti medyo nabayagen a tawen. Nagkasamekanen tay kakapean ken sinabaanmi iti bakrang ti Mt. Palali. No adda maikur-itmi idiay bantay - daniw wenno kumpormi a kurkur-it - ikuribotmi nga isalog – ta nangato ti bambantay a yanmi.

Ngarud, adtoy dagidi dadduma nga inkuribotmi a pluma: napintas ken saan a napintas: dandaniw, kritisismo-literatura (ta literatura ti kursomi), komentario, ladawanmi-ladawanda (ken ladawanmonto met), ken inramami metten ditoy ti kuribot dagiti kakaduatayo a mannurat iti Iluko. Pasiarem met ida. Adu, kabagis, ti kayatmi nga ikuribot. Ngem makumikomkami ita. Madama ngamin a leppasenmi ti tesismi iti Literatura iti SMU, Bayombong, Nueva Vizcaya. Mabiit la koma a mapas dayta no saan a nakudag daytoy ulo - adda ngamin dugdugmelmi iti research work ( diak naal-ala ti laingmo, kabais!) Ket no matulonganak koma, uray makaitedka laeng iti lidokek a gilbis iti rabii, a, ket mabibiit ngata, kabagis, hehe. Ala, kabagis, kastan, ket pagan-anusam pay laeng dagitoy bassit a naikurbotmi ditoy. Uray ta, panagkunak, umdas met dagitoy a sarsamsammo. Tarabayennaka ni Maknongan, ti apomi a taga-bantay...namarsua kadakami a Pugao, amen..

* Iti Daniw, Arte Wenno Ideolohia?

ITI DANIW, ARTE WENNO IDELOHIA?

(The Valley Journal - Setiembre 6-12, 2005)
The Editor's Side ni John B. Buhay)

"Form and form alone. Poetic form produces meaning. Poetry is a form of art, not of ideology or religious belief..." kuna ni Konitsky, pasurot ni Jan Mukarobsky iti Russian Formalism.

Dakkel a debate agingga ita no ania ti panggep ti maysa a daniw. Ti maysa a mannaniw, kas pangarigan, ania ti panggepna nga agsurat iti daniw? Adu a teoria. Nagsusupadi. Nagparikut dagiti Pormalista idiay Russia idi 1920’s gapu iti reaksion dagiti Ruso kadagiti sursuratenda. Napudot idi ti debate sadiay gapu iti komunismo a nangrugi kada Karl Marx ken Lennin.

Ania ngamin ti sursuraten dagidi Pormalista? Eksperimentasion iti porma ken artistiko a panagdaniw. Ti "arte" ti ipangpangrunada, saan nga ideolohia wenno un-unnoy iti rikna. Isu a "formalism," kunada. Nababalawda iti kasta unay. Ania ti maitulong ti ar-arte no di makatulong iti social a pilosopia dagiti umili? kuna dagidi bimmusor kadakuada. Kapudotan idi ti panagsurat dagidi ideolohista a Marxismo kadagiti sinurat a politikal wenno pilosopikal. Awan lugar ti "ar-arte" idi a panawen sadiay Russia. Ta kunada: Ti makuna nga arte, diay adda mensahe wenno ideololhiana a sinurat! Maibellang koma ti gapuanan dagiti pormalista ta awan maitulongda iti pannakabalbaliw ti sosiedad!

Nawara dagidi pormalista ti Russia idi arinunos ti 40’s ket nagkallautangda iti Amerika. Sadiay a rimmangpaya ti obra-maestra dagidi Pormalista nga isuda itan dagiti estrakturalista (structuralist) ken postmodernista (postmodernist) a di mamati iti tradisional a kombension ti panagsurat. Saludsod: kasano’t kasasaad ti Structural Formalism ditoy Pilipinas? Saan nga epektibo ti pormalismo nangruna kadagiti Ilokano. Kas kuna ni Apo Rey Duque ken Jimmy Agpalo Jr, "pasig nga un-unnoy, angot-simbaan, ken ideolohia" ti ad-adda a pampanunoten dagiti mannurat. Adayo ngarud ti pampanunotda iti eksperimentasion iti porma. Wenno "formal eksperimentation," kas kunami iti akademia. Kayatna a sawen, agsurat ti maysa a mannurat, tapno ipakitana no ania ti makunkuna a "napintas" babaen ti artistiko a pamuspusan. Kitaenyo, agsurat ti masya a mannaniw ta ipakitana no "ania ti napintas nga arte" ket saan a no "ania ti pammati wenno ideolohiana." Asus, dakkel la ketdi a debate daytoy. Kuna dagiti dadduma, "masapul nga agtipon ti arte ken mensahe wenno idelohia." Ngem saan a mabalin daytoy. Ta rumingbawto latta ti maysa: no saan a ti naidumduma nga arte ti maipangruna ti mannurat, isu ti idelohia wenno mensahe. Kas iti kunada: ditay mabalin ti agserbi iti dua a dios. Maysanto latta kadakuada ti maipangruna ti mannurat. No saan nga agbalin a mensahero, agbalin nga artista.

Iti paliiwmi kadagiti mannaniw iti Iluko, nabaybay-anda ti makunkuna nga experimental poesy. No maisuratda it kayatda a mensahe (pammati, ideolohia, wenno luksaw), huston. Didan pakaseknan no ania a porma-poetika (poetic form) ti aramatenda. Iti kasta, no awan eksperimentasion iti estraktura ti daniw, awan ngarud ti makuna a daniw no di diay mensahe wenno pammati a kayat ti autor nga ibaga. Daytoy ti kadaanan a dogma-poetika (poetic dogma). Kas maysa a met a mannaniw iti Iluko, daytoy ti kayatmi a rippuogen! dimi man maaramid daytoy iti bukodmi a daniw, tumulongkami kadagiti mamati iti postmodernismo a panagpampanunot iti arte tapno dumur-as koma dagiti agtutubo a mannaniw ita a panawen.

Ne, apayen ta kastoykami? Wen, ta ti pakaseknanmi, kas mannaniw a Pilipino, saan a ti politika, kultura, wenno relihion. Ania ngarud? Maseknankami iti pannakaudi ti daniw-Ilokano no idilig kadagiti obra-maestra dagiti progresibo a nasion! Awan ti orihinal a panagdaniw dagiti nagadu a mannaniw nga Ilokano ita a panawen! Iti agdama, agpapadatayo a nakalubnak iti tradisional ken nabanglesen a sistema ti panagdaniw!

Panawen koman tapno ipangruna ni mannaniw nga Ilokano a biruken ti orihinal a panagdaniwna. Ket no pasig a pammati ken politika ti adda iti ulotayo, malipatantayo ti makunkuna nga "artistic form" iti daniw. Nauditayon. Kas kuna ni J. K. Brien, kiritko iti Pransia, " Only the Chinise has original poesy in Asia..." #

Saturday, October 01, 2005

* Agsurattayo Iti Dada: Dada? Dada? Dadael?

Agsurattayo Iti Dada A Daniw

(The Valley Journal - September 13-19, 1005)
The Editor's Side ni John B. Buhay

Maysaka a mannaniw? Ammom no ania ti Dada? No maysaka a mannaniw nga addaan maymaysa nga estilo ti panagdaniw, dimo la ketdi nadaldalapus daytoy a balikas. Awan pay ammomi (nalabit addan) nga Ilokano a mannaniw nga agsursurat iti dadaistiko a daniw. Narigat a suraten. Wenno dida kayat a suraten. Wenno dida ammo a suraten.

Patienmi a kaadduan a mannaniw nga Ilokano ket nangrugi iti tradisional a poesia. Kas kuna da Apo Reynaldo Duque, Jimmy Agpalo Jr. ken Roy Aragon (iti blogda iti internet) : un-unnoy, sakit ti nakem, ideolohia, wenno relihion, dagiti daniw ni Ilokano. No ti daniwmo ket peksa ti sakit ti nakem, ayat, pammati, ideolohia, maysaka a tradisional a mannaniw. Makauman dagiti daniw a kakastoy. Adu unayen ti mabasa a kasta. Nakadidillaw a saan a nakaagpang dagiti Ilokano a mannaniw mainaig iti sistema ti posmodernismo a panagdaniw.

Ania ti parikut?

Dua ti dakamatenmi ditoy: Umuna, tradisional laeng ti ammotayo a kita ti daniw. Maikadua, ditay ammo a tagipintasen dagiti daniw a ditay nairuam. Agsursurattayo iti daniw a humanismo, napnuan ideolohia, teolohia, expresionismo, ket dagita laeng ti ammotayo a linaon ti daniw. Nagbalin dagita a dogma iti naunday ebolusion ti daniwtayo.Kasta ti panagdaniw a kanonisado dagiti lallakay ti Literatura Ilokana. Dagiti naipadron kadagiti daniw-Amerikano ken Europeo, kas kuna ni Apo Reynaldo Duque. Kasta met laeng ti ayus (trend) dagiti adu nga agdadamo a mannaniw nga Ilokano ita. Daytoy a dogma ti kayat a buraken ni Dr. Ariel S. Agcaoili idi kinunana iti lektiurna idi 1995: "Kabusor la ketdi dagiti didiosen a mannaniw dagiti agtutubo a mangbugiaw kadakuada iti templo ti Literatura Ilokana."

Ti maikadua a parikut, no adda mailaw-an a makasurat kadagiti daniw a di nairuam dagiti readers, asino ti mangipablaak? No maipablaak, asino ti mangtagipintas? Dayta ti kadakkelan a parikut dagiti agtutubo a repormador iti daniw iti agdama a panawen. Malaksid nga awan agsursurat iti eksperimental a daniw, awan pay mangipablaak. Ken awan mayat a mangbasa. Naigamertayo kadagiti tradisional a panagraman iti daniw. No ania ti ingsangpet dagiti Amerikano ken Europeo, isu ti inkawestayo. Ditay unay kayat ti daniw-Intsik. Ken awan met orihinal a daniw-Iluko. Kunami idi no bukodtayo ti "daniw parparaangan" ngem nabayagen nga adda kasta idiay India.

Kaano ngarud a lumawa ti ammotayo mainaig iti daniw? Mabalin itan. Ipablaak ti Valley Journal dagiti daniw a "napadpadas" a naramanenan kadagiti naidumduma a poetic devices. Uray iti Salinong ni Apo Nole Lansangan, ipablaakna kano met dagiti eksperimental a daniw, no adda. Uray "pangit" ti panagkita dagiti saan a nairuam. Kuna ti maysa nga adalanmi: awan met kakasta nga ipablaak ti Valley Journal. Kunami: wen, ta awan met agsursurat. Pasig a tradisional dagiti maawatmi. Ket uray dakami, dikami met asi-asi a makasurat. Ngem ammomi bassit a kitaen ( ta inadalmi met bassit ti poetry iti akademia). Isu a ti kunami, adda latta koma dagiti agtutubo a mannaniw nga agsukisok a kanayon mainaig iti panagdur-as ti daniw-Iluko.

Saan met a nasken nga orihinal wenno avant-garde dagiti putarentayo a daniw. Kayatmi laeng a "saan" koman a kas kadagiti sigud a mabasbasatayo. Apay a ditay agsurat iti daniw-Intsik nga addan yin & yang a sistema. Wenno moderno a transendentalismo wenno mistisismo, kas inrugi ni Apo Juan SP. Hidalgo Jr. Wenno uray gagangay a tema, no la ketdi Kyrielle, Palindrome, Concrete Poetry, wenno Quantum, dagitoy. Adu a kita ti panagdaniw a di pay rimrimmuar iti Literatura Ilokana.

Ngem ti maysa kadagiti kayatmi koma nga agbiag ditoy Valley Journal ket Dada wenno Surreal. Ngem awan ti makasurat iti kastoy. Awan met panawenmi. Isu nga ilawagmi la bassit ditoy ti makunkuna a dadaismo iti daniw para kadagiti mayat a mangsursuro iti daytoy. Rinugian da Louis Aragon, Andre Breton, Jean Arp, ken Tristan Tzara iti Zurich idi apagtapog ti 1920’s. Iti panagkitami, isuda ti pudno a "rebolusionario" iti pakasaritaan iti arte. Amin a pundasion ti pilosopia ti arte ket binusorda aglalo iti lubong ti eskultura ken panagpinta (paintings). Isu a kuna ni Robert Moore, "dadaism is the evil in the paradise of art." Ta pudno a busoren dagiti dadaista ti makunkuna nga arte. Anti-art, kunada. Ania ti rasonda? Kastoy ti pilosopiada: awan ti makuna a napintas no saan a maiparang dagiti saan a napintas. Paradoxical. Ngem adda kinapudnona. Kasano nga ammom ti kinapuraw ti puraw no dimo idilig iti kinangisit ti nangisit? Ti nangisit ti mangipakaammo no ania ti puraw. Kasano a makita ti kinapintas dagiti naurnos no dika iparang ti saan a naurnos? Kinapudnona, ti saan a napintas ti pagbatbatayan ti tao - isu ti mangiparang no ania ti napintas, wenno pudno nga arte. Nariribuk dagiti adalan ti arte idi panawenda. Ta adda kinapudno dagiti manifestoda. Ket adu ti simmurot kadakuada. Isuna laeng ta inurnosda dagiti trabahoda: nangruarda kadagiti adu a gapuananda a di maawatan dagiti tradisional idi a panawen isu a naawaganda iti Surrealista.

Nangiruarda kadagiti daniw nga adayo iti realidad, kasla tagtagainep, kasla balikas ti al-alia, berso dagiti di katatawan ken mangmangkik, ken dida pakibiangan no ania a sukog (form) ti daniw ti ar-aramatenda. Rimmangpaya ti Surrealismo iti sangalubongan aglalo iti lubong ti panagpinta (paintings). Adu a pintor a Pilipino ti surrealista ita a panawen. Iti daniw, dimi ammo. Pagarupenmi a gapu ta saan nga arte ti nakaiturongan ti atension ni Pilipino no di ketdi politika ken ekonomia. No saan a pagkuartaan, awan mangikankano. Ket uray dagiti mannaniw nga Ilokano, awan panawenda nga agsukisok. Agsuratda lattan no ania ti sigud nga estilo ti panagdaniw a nairuam dagiti agbasa. Ti nasken, adda masuratda ket maawaganda iti "mannurat" wenno "mannaniw." Pudno a bassit ti panawentayo iti arte. Ta uray dagiti adu a mannaniw nga Ilokano iti agdama ket politika metten ti atensionda. Kaano ngarud a maiyagpangtayo ti bukodtayo a literatura? Panawen laengen ti makaibaga.*


Powered by Blogger